Os residuos mineiros de Monte Neme, Touro e Pedrafita, listados polo Goberno como "perigosos" para o medio ambiente

   SANTIAGO DE COMPOSTELA, 15 Mar. (EUROPA PRESS) -

   Tres presas --estruturas dentro de balsas-- e un vertedoiro de residuos mineiros de Galicia están consideradas como "perigosas" a nivel ambiental por un inventario de instalacións do Ministerio para a Transición Ecolóxica (Miteco), creado en 2012 e actualizado por última vez en 2022.

   Entre estas instalacións, dúas (un vertedoiro e unha presa) están en terreos da antiga explotación de Monte Neme, que sufriu dous derrubes: un en 2014 e outro en xaneiro deste ano. A lista complétana unha presa en Touro (A Coruña), mina pechada nos anos oitenta e que Cobre San Rafael traballa para reabrir, e outra en Rubiais, en Pedrafita do Cebreiro (Lugo).

   O inventario, segundo o Boletín Oficial do Estado (BOE), determina aquelas instalacións con "un impacto ambiental negativo grave" ou que poidan converterse a medio ou curto prazo en "unha ameaza para a saúde das persoas ou para o medio ambiente". Ademais, todos os emprazamentos que recolle están abandonados.

   Precisamente, na súa maioría foron obxecto de advertencia de entidades ecoloxistas, como Ecoloxistas en Acción, que avisa do seu potencial contaminante e da posibilidade de "acumulación de líquido", que pode derivar nunha "avalancha de auga" en caso de rotura.

   A listaxe foi de obrigada creación por unha directiva europea de 2006, transpuesta polo Real Decreto de 2009, e elaborouse por primeira vez en 2012, con posteriores actualizacións. Fontes do Ministerio consultadas por Europa Press precisan que a normativa comunitaria "non recolle outras obrigacións para con este inventario", como poderían ser garantir a súa restauración ou protocolizar as actuacións fronte a posibles desbordamentos por choivas.

   Para a súa elaboración, partiron de datos das autoridades mineiras autonómicas e do Instituto Xeolóxico e Mineiro de España (IGME), dependente do CSIC, que en 1989 encargouse de realizar o Inventario Nacional de Balsas e Vertedoiros para o Goberno. Este recolle a existencia de 26 presas e 16 balsas en Galicia, o que fai un total de 42 e, entre elas, 24 abandonadas.

   En relación á avaliación do risco destas instalacións, o Miteco redirixe a un documento oficial de 200 páxinas que explica a metodoloxía a seguir. Este recolle que, á hora de identificar un escenario de risco, deben coincidir tres circunstancias: a existencia dun contaminante; un medio de exposición (como auga ou aire), e a presenza, de polo menos, un posible receptor.

COMPOÑENTES "CONTAMINANTES"

   Neste sentido, a Cámara Oficial Mineira de Galicia (COMG) defende que, desde 2009, a normativa de construción, vixilancia e clausura destas balsas "é moi restritiva e está completamente avalada para evitar abandonos que poidan derivar en pasivos ambientais para a sociedade".

   Así, o órgano do sector industrial mineiro asegura que, de chegar a estar completamente rehabilitadas e integradas, "poden ser pastos ou montes que non se diferencian da contorna natural".

   Con todo, o portavoz de Ecoloxistas en Acción, Cristóbal López, constata que "moitos" compoñentes, especialmente en minería metálica, "son contaminantes" e van acumulándose "como nun castelo de praia". "Aí hai filtracións, como pasa en Touro e como pasa en San Finx", critica López en declaracións a Europa Press.

   O ecoloxista advirte de que en Galicia, debido á súa rede de ríos e regachos, "a contaminación acaba distribuída por toda a zona até o mar". Isto é un aspecto que criticou en reiteradas ocasións a Plataforma Veciñal Mina Touro-O Pino Non, que, mesmo no pasado febreiro, afeaba que o proxecto de restauración executado era "pouco ambicioso" e "non ten por obxectivo a mellora na calidade das augas".

DESBORDAMENTOS POR CHOIVAS

   O desbordamento das balsas mineiras é un escenario posible especialmente en momentos de choivas persistentes. En Galicia, exemplos diso son o incidente de San Finx en 1960 ou o de Monte Neme leste mesmo ano. Sobre este último caso, a conselleira de Economía e Industria, María Jesús Lorenzana, aduciu en febreiro que o derrube produciuse pola "acción combinada" da auga de choiva acumulada durante un período prolongado no fondo de talla do oco mineiro e un episodio de "intensa precipitacións".

   "Polo xeral, as balsas mineiras antigas non conteñen auga libre, senón un lodo seco con maior ou menor humidade, que pode provocar que, como moito e en episodios de choivas, se forme unha sorte de lagoa", sostén o Miteco, de forma xenérica, sobre as instalacións de residuos mineiros.

   Para López, ademais do ambiental, a "acumulación de líquido" é o outro principal risco que teñen as balsas, xa que pode derivar nunha "avalancha de auga" se se produce unha rotura e en posibles consecuencias mortais, como sucedeu en Brumadinho (Brasil) en 2019. "Se eses residuos se soldificasen reduciríase moitísimo o problema. Quedan aí porque as empresas creban e márchanse", explica.

   O ecoloxista dirixe unha das súas críticas cara á lexislación estatal, que permite situar este tipo de instalacións "por encima das casas". O ejemplifica con que, no proxecto de reapertura da mina de Touro, a balsa "está a 400 metros dunha serie de vivendas".

   A COMG explica que, para avaliar o posible risco de desbordamento, analízanse variables como a capacidade dispoñible, achegas de escorrentía, o estado da drenaxe, o mantemento e a previsión meteorolóxica, entre outros. Ademais, inciden en que as instalacións con maior potencial de afección "adoitan estar suxeitas a requisitos reforzados de control, seguimento e planificación".

"MARCHAR SEN RESTAURAR"

   Cristóbal López defende que a "norma xeral" é que, cando chega o final do proxecto, a empresa mineira quebra antes de executar a reposición ou restauración da zona e "non fai nada". Ademais, segundo apunta, a corporación non adoita ser a matriz, senón unha filial "creada para a ocasión" e cun investimento de capital "mínima".

   Por exemplo, en Monte Neme, onde a Xunta, ante a ausencia da empresa, tivo que asumir as obras de restauración, cun orzamento que supera o millón de euros. Estes traballos arrincaron a mediados de decembro e estaban a se executar cando se produciu o colapso en xaneiro, aínda que o Goberno galego desvinculounos como causa da rotura.

   "Che das conta do desastre que é a minería; de como deixa atrás a súa contaminación e márchase sen restaurar", lamenta o portavoz de Ecoloxistas en Acción, que insta a que, "antes que crear unha mina nova", se recuperen as instalacións abandonadas.

   Esta organización, xunto a unha trintena de asociacións ambientalistas de España e Portugal, creou a plataforma dixital Observatorio Ibérico da Minería (MINOB), que, a través dun mapa, recolle observacións das "vulneracións de dereitos sociais e ambientais" e recompila as "evidencias existentes" sobre cada caso.