O uso didáctico detrás dos 'deepfakes': "Os alumnos crearon a Castelao animando a doar órganos"

1006258.1.260.149.20250906111951

   SANTIAGO DE COMPOSTELA, 6 Sep. (EUROPA PRESS) -

   Os 'deepfakes' -- vídeo, imaxe ou audio creado ou modificado con intelixencia artificial (IA) -- deixaron de ser unha curiosidade dixital para converterse nunha preocupación nas contornas escolares. Como contraposición, algúns docentes, como Fina Paulos e Óscar Rey, tratan de utilizalos dunha forma educativa: "Nunha actividade os alumnos crearon a Castelao animando á doazón de sangue e órganos".

   Ambos, son os responsables do primeiro manual escolar galego de intelixencia artificial (IA) e defenden a súa utilización "sempre supervisada por un profesor". "A IA ten un gran potencial para transmitir valores e coñecementos, pero débese educar á sociedade no seu bo uso", subliñaron.

   Dentro das súas posibilidades, atópase a creación de 'deepfakes', un concepto que, "aínda que é certo que leva unha connotación a priori negativa", eles usan para "inculcar valores no alumnado, transmitir coñecementos e aprendizaxes de forma máis lúdica, dinámica, atractiva e moi motivadora".

   Un exemplo diso é a peza 'A doazón de órganos e tecidos, un acto de intelixencia moi natural', elaborada por alumnos do IES Maximino Romero de Lema, e protagonizada por Otero Pedrayo, Rosalía de Castro, Ramón María do Valle Inclán, Emilia Pardo Bazán e Castelao.

   Nela, estes autores dan consellos á poboación sobre a doazón, compartindo os seus puntos de vista sobre o que significa esta acción. Unha actividade que levou a cabo a través dunha entrevista, onde cada mozo lle fixo unha pregunta, que foi respondida o autor grazas a unha ferramenta de IA que lles permite pór voz a unha imaxe. A peza audiovisual obtivo o primeiro premio no concurso do Servizo Galego de Saúde (Sergas) do ano 2023.

   Tamén, co mesmo centro realizaron un documental para educar na diversidade sexual a través de 'deepfakes', póndolle voz a varios personaxes soados que tiveron que esconder a súa condición sexual, entre eles a parella de mulleres galegas Elisa e Marcela -- primeiro matrimonio homosexual rexistrado en España --. Así, obtiveron o premio especial na categoría educativa no Festival Plasencia EnCorto 2024.

   Non foron os únicos proxectos, e é que ao longo destes anos traballaron con temas como as violencias TIC, igualdade de xénero ou a visibilización de enfermidades raras como é a Síndrome de Rett. Todo iso da man da IA.

   "Levamos dous anos cometendo delitos educativos, por exemplo creamos un 'deepfake' para darlle voz a un personaxe literario ou científico porque motiva aos alumnos e axúdalles a adquirir experiencias e coñecementos", desenvolveron.

   Segundo relatan, grazas a estas ferramentas os estudantes teñen moito máis espírito de querer investigar e aprender cousas novas, que de forma tradicional "non lle gustaban tanto".

   Pola súa experiencia nas aulas, ambos son conscientes da "tardía" educación dixital dos adolescentes. "É moi tarde dar clases da materia aos 14, porque os alumnos chegan cunha bagaxe tecnolóxica malo, porque son nativos dixitais, pero non saben utilizar a tecnoloxía", sinalan.

   "A educación é o alicerce básico para mellorar a vida das persoas e romper a fenda dixital, e isto hai que comezar a construílo e traballalo desde o minuto cero", coincidiron.

   Así mesmo apuntan a necesidade de educar ás familias para que saiban o que fan os seus fillos cando teñen un móbil ou se conectan a unha rede social. Neste sentido, fixeron referencia ás aplicacións de control parental, que "apenas están a ser utilizadas a pesar de ser moi útiles".

   Paralelamente, no ámbito lexislativo, a Xunta ultima os detalles da nova lei de educación dixital, que pretende "regular, ordenar e fixar a incorporación das novas tecnoloxías", con especial énfase na introdución da IA. Segundo a súa previsión, espera remitila ao Parlamento -- após ser aprobada no Consello da Xunta -- no outono deste ano para poder tela a inicios do ano que vén, no curso académico actual.

   E é que en febreiro o Executivo autonómico iniciou o proceso de elaboración da futura lei, que, na consulta previa, recibiu "600 achegas", que serán estudadas. Agora, iniciarase un proceso para solicitar máis achegas sobre o uso das ferramentas dixitais.

   Todo iso, para concretar que tipo de usos débese facer dos equipamentos dixitais en cada etapa e asegurar un adecuado uso acorde ás idades.

RISCOS DUN MAL USO

   No entanto, tamén existe unha cara B dos 'deepfakes', a creación de imaxes falsas que teñen como protagonistas a estudantes ou mesmo profesoras. O doutor en Sociología e profesor da Universitat de les Illes Balears (UIB) Lluís Ballester sinalou que a produción de 'deepfakes' pornográficos aumentou nos últimos dous anos, converténdose en "unha modalidade de acoso dixital e violencia de xénero virtual".

   Detrás da súa orixe, apunta, está a "falta de conciencia" sobre a importancia do dano que pode producirse, xunto á facilidade de facelo mediante IA, e a propia exposición á pornografía desde idades temperás.

   "A intelixencia artificial permite producir e difundir este tipo de materiais a gran escala, diminuíndo aínda máis os límites entre o público e o privado", advirte.

   Como recomendación, Ballester insiste na importancia dunha educación sexual e afectiva que prepare aos mozos para "entender a súa sexualidade desde a clave dos dereitos, o respecto, a diversidade e a autonomía".

   "Esta educación debe brindar modelos positivos e saudables de comprensión do corpo e das relacións interpersoais, contrapóndose á visión distorsionada que a pornografía e os 'deepfakes' poden impor", destacou.

FORMARSE PARA EDUCAR

   Pola súa banda, a doutora e coordinadora do grupo de traballo de Saúde Dixital do Comité de Promoción da Saúde da Asociación Española de Pediatría, María Salmerón, salientou que a tecnoloxía dixital, tanto polo tempo de exposición de pantalla como polo tipo de contido que se consuma, "impacta na saúde a nivel físico, mental, sexual, social e tamén a nivel de neurodesarrollo e psicoafectivo".

   Neste contexto, sinalou aos propios adultos como exemplo directo do uso da mesma e as condutas derivadas: "Que uso facemos da nosa privacidade, da nosa imaxe corporal, do consentimento ou da imaxe en Internet, tanto nosa como dos nosos fillos? Expómola? Protexémola?"

   Salmerón remarca que "todo o que se fai no mundo online como no mundo offline, tamén se transmite aos fillos adolescentes", por iso é necesario formarse previamente para poder educar e "ter en conta que vai ser moi difícil que isto o neno póidao extrapolar á vida online se non o entendeu e asimilouno na vida offline".

   Con todo, fixo énfase na importancia dunha "boa comunicación" entre o sector educativo e o sanitario para poder tratar adecuadamente os posibles casos de ciberacoso e tamén ter en conta aos adolescentes que utilizan a violencia para comunicarse para poder axudarlles.