Unha exposición achégase á realidade do colectivo LGTBIQ+ tras o franquismo: "En Galicia houbo un gran espertar"

   SANTIAGO DE COMPOSTELA, 23 Nov. (EUROPA PRESS) -

   A exposición 'Pegadas para un tempo en novo', visitable en Vigo e impulsada polo Consello dá Cultura Galega (CCG), rescata relatos sobre as disidencias de xénero no franquismo e a transición para realizar un achegamento ás súas realidades e ao movemento LGTBIQ+, que, tras a morte de Franco, viviu un "espertar moi grande" en Galicia.

   "Pensamos que esa realidade sempre estivo escondida en relatos máis estatais que se centraban en Madrid, en Barcelona e outras cidades, no que Galicia sempre aparecía como un lugar onde a xente unicamente fuxía para esoutros espazos máis referenciais", explica a súa comisaria, Daniela Ferrández, nunha entrevista a Europa Press.

   A mostra pódese visitar até o 3 de decembro no edificio Redeiras da Universidade de Vigo; aínda que a intención é levala a outros municipios galegos, para o que se admiten peticións. Elaborada a partir de materiais do CCG e doazóns como a do activista vigués Xabier Mañón, rescata momentos históricos, como a primeira manifestación do Orgullo en Galicia.

   Esta marcha, celebrada en Vigo en 1981, supuxo unha "fenda irreparable no muro do silencio". Así, fotografías realizadas por Mañón revelan a cantidade de xente que se xuntou nas beirarrúas para vela pasar. "En Galicia, nesa época, houbo un espertar moi grande do que foron tanto os movementos como a expresión e a reivindicación da disidencia sexual", defende Ferrández.

   A mostra tamén se retrotrae á primeira manifestación do Orgullo en España (1977, Barcelona), onde unha das mulleres trans á cabeza --retratadas nunha coñecida foto de Colita-- tiña vínculos con Galicia: Trinidad Falcés, quen naceu en plena ditadura e foi adoptada pola familia dun militar franquista destinado a Galicia.

   Falecida na Coruña en 2022, onde pasou os seus últimos anos de vida, foi detida en múltiples ocasións e pasou por cadeas como o penal de Badaxoz para homosexuais. Falcés destacou pola súa loita e, segundo recolle a exposición, continuou involucrada no activismo pola liberación sexual e de xénero.

   Para a investigadora, a lección "máis interesante" desde a morte do ditador, cuxo 50º aniversario conmemorouse esta semana, ata que aparece a pandemia do VIH é "a capacidade de imaxinar que se podía construír algo mellor e de construílo en colectivo".

PERSONALIZANDO O RELATO

   Ademais, a exposición pretende dar un paso máis: personalizar estas realidades a través das historias de distintas figuras e "darlle entidade" a como estes procesos --a morte de Franco ou o xerme destes activismos-- xeraron "un cambio na vida de persoas concretas".

   "Sempre falamos simplemente de activismos, manifestacións e reivindicacións, pero foi un período complexo e que se expresou de múltiples formas; tamén houbo disidencias sexuais expresándose nos escenarios", ejemplifica.

   Unha das vidas retratadas é a do vigués Manolito Soler, un 'performer' e cantante entre os '50 e os '80 que, para Ferrández, é un exemplo de "redes de solidariedade baseadas no común". As veciñas do barrio de Teis homenaxeárono en vida cun partido de fútbol en 1973; e esta exposición supón outra sorte de recoñecemento, que as súas sobriñas quixeron ver en persona achegándose á inauguración.

   Tamén vinculada ao espectáculo e ao audiovisual, Nacha Sánchez foi unha das mulleres trans protagonistas do documental 'Vestida de azul' (1983), pioneiro na súa estrea. Durante esa época, actuou en diferentes cabarés e salas de festas da praia de Samil e acabou establecéndose en Vigo.

   "A sociedade ten unha débeda de memoria e unha débeda de reparación con todas estas persoas", expón a investigadora. En casos como o de Nacha, ejemplifica, si llas pode recoñecer en vida; aínda que Ferrández apunta que é igual de importante "o que nos dá" ao resto coñecer estas historias: "Hai algo recíproco".

EVA GARCÍA, PRIMEIRA VÍTIMA DO PADROADO

   A exposición tamén aborda os anos propiamente do franquismo. Unha das historias que recolle respecto diso é a de Eva García de la Torre, exalcaldesa de Porriño e recoñecida en 2025 como a primeira vítima do Padroado de Protección á Muller, institución empregada para o control de mulleres.

   No caso dela, Ferrández insiste en que foi represaliada "por ser lesbiana": "Esta institución aplicaba contra moitas mulleres que consideraba caídas e, neste caso, o Estado está a recoñecer que tamén represaliou ás lesbianas".

   Con todo, a represión do Padroado ía máis aló: "Para a institución, ser unha muller caída era moi fácil". Así se consideraba, por exemplo, a mulleres que quedaban embarazadas fóra do matrimonio ou aquelas que sufriran violacións. "Cando hai un estado totalitario, case todos somos disidencias", reflexiona Ferrández.

HISTORIAR A DISIDENCIA SEXUAL

   No caso de Eva García, a súa muller, Silvia Fernández, foi quen se encargou de divulgar a súa historia. Pero, para historiar a disidencia sexual no franquismo, o habitual é recorrer a expedientes xudiciais, o que implica que "case todas" as historias estean anomizadas.

   O vindeiro martes, Daniela Ferrández participará no coloquio 'Legados 'queer' do franquismo' --celebrado dentro dun festival de cultura 'queer' española en Londres--, no que abordará cuestións como a disidencia de xénero e o servizo militar obrigatorio a través do arquivo fotográfico de Manolito Soler.

   As dificultades á hora de historiar as épocas máis recentes maniféstanse doutras formas: á hora de obter permisos, na reticencia das fontes para falar ou mesmo con "documentos que terminan no lixo".

   "Cando non se fala da memoria LGTBIQ+ como algo importante para a sociedade, non se valora; entón, moitas familias e herdeiros acaban tirando esta documentación ao lixo", explica a investigadora, que non quere pór a responsabilidade no indivudal senón nunha "falta de conciencia colectiva".